Itoobiya oo ah dalka ugu dadka badan caalamka oo aan bad laheyn ayaa si toos ah u weyday marinka badda cas sanadkii 1993-kii markii Eritrea ay xornimada qaadatay kadib ku dhawaad 30 sano oo dagaal ah. In ka badan 95% badeecadaha ay Itoobiya la soo degto waxay ka soo degaan dekedaha Jabuuti iyadoo qiimaheeduna yahay qiyaastii $1.5 bilyan oo ah khidmadaha sannadlaha ah.
Sannadkii hore, Dadka dhaleeceeya gobolka Geeska Afrika ayaa Ra’iisal wasaaraha Itoobiya Abiy Axmed ku tilmaamay hadallo cabsi gelin ah inuu jeediyay, wuxuuna ku tilmaamay xudduudaha dalkiisa “ Xabsi juqraafi” wuxuuna badda cas ku tilmaamay “xuduudda dabiiciga ah ee Itoobiya”, waxa uuna ku booriyay Ereteriya, Jabuuti iyo Soomaaliya inay ka wadahadlaan gelitaanka dekedaha, si “loo xaqiijiyo nabad waarta.” “ Waxaan rabnaa inaan ku helno deked qaab nabadeed, laakiin haddii ay taasi fashilanto waxaan adeegsan doonnaa xoog,” ayuu Abiy u sheegay shir ay isugu yimaadeen ganacsatada.
Taa maxaa xigay? Caro iyo mudaaharaadyo waaweyn ayaa ka dhacay guud ahaan dalka Soomaaliya iyo dibaddiisaba, iyadoo dadku ay tallaabadaas ku tilmaameen mid xadgudub ku ah qarannimada Soomaaliya. “Ma jirto taako ka mid ah Soomaaliya qofna ma saxiixi karo ama ma saxiixi doono,” Madaxweynaha Soomaaliya, Xasan Sheekh Maxamuud ayaa wacad ku maray 2-dii Janaayo baarlamaanka. “Ma jirto cid awood u leh inay bixiso qeyb ka mid ah Soomaaliya.” Tan iyo markii horrantii bishii koowaad ee sanadkan Itoobiya ay ku wada saxiideen heshiis beenaad Ra’iisul wasaaraha Itoobiyo iyo Muusa Biixi waxa gudaha dalka iyo dibadda intaa ka dhacaya dibad-baxyo waaweyn oo looga soo horjeeday damac gurrac Itoobiya ee Biyaha iyo Dhulka Soomaaliya.
Balse hadda waxaa soo yeeraya hadallo ka duwan sidii hore, iyadoo la soo warinayo in Ra’iisul Wasaaraha Itoobiya Abiy Ahmed uu sheegay in Itoobiya aysan dooneyn dagaal ay la gasho Soomaaliya, halka Madaxweynaha Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya Dr: Xasan Sheekh Maxamuud uu mar kale sheegay in aanay ogolaan doonin in qeybo ka mid ah dhulka Soomaaliya la qaato. “Uma maleynayo in dowladda Soomaaliya ay rabto inay isku dhacaan Itoobiya, sidaas ayaan qiyaasayaa.” Balse quwadaha daneynaya ayaa doonaya in ay Soomaaliya ka dhigtaan gacmo ay ku adeegtaan, laakiin waxaasi nama qabtaan.
Abiy ayaa ku eedeeyay quwado uusan magacaabin in ay ka shaqeynayaan sidii ay Itoobiya colaad iyo dagaal ula gali leheed Soomaaliya, wuxuu intaas ku daray: “ Xoogaga doonaya arrintaan waxaa laga yaabaa in ay saameeyaan walaalaheena Soomaaliya, sida ay haddaba warbaahinta ugu adeegsanayaan Walaalaheena qurbajoogta ah”, wuxuuna sheegay Abiye in dawladiisu aysan wax tartan ah kula jirin nabadda iyo midnimada Soomaaliya. “Ma dooneyno inaan cidna wax ka qaadano. Ma dooneyno inaan taabano Madaxbanaanida cid kale”.
Abiy Ahmed oo aan soo hadal qaadin Heshiis Beenaadkii dhexmaray isaga iyo Muuse Biixi, kana muuqata inuu halkii hore ka dabacsan yahay “Soomaaliya waxaan nahay walaalo, dagaal in aan la galo diyaar uma ihi, waana jecelahay”, sidaasi waxa uu ka hor sheegay Baarlamaanka Dalkiisa, wuxuuna si weyn uga hadlay Soomaaliya waxaana ka muuqday in luuqaddiisa ka bedelan kuwiisii ugu dambeeyay ee uu mar walba ku hadaaqayay, wuxuuna yiri: “ Soomaaliya waxaan ka shaqeyn doonaa Amnigeeda, waxaana horumarin doonaan nabadgalyadeeda, Soomaaliya oo nabad noqota waa Itoobiya oo nabad noqo, Soomaaliya oo horumar gaarta waa Dalkeenna oo horumar gaaray, waxaannu ka shaqeyn doonaa Soomaaliya oo ah Dal barwaaqo ah oo ka faai’ideysta Badeecadaheenna ee ka dhoofaya Badaheeda.
Mr Abiy Axmed markaan waxa uu ku hadlayaa Luuqad jilicsan waxaana ka muuqaneysa is dhul dhig, isagoo mujinaya in xiisadda ka taagan Soomaaliya iyo Itoobiya loo qaboojin lahaa, marna kama soo hadlin arrinta is afgaradka 1-dii bishii Janaayo ee sanadkan ee magaalada Addis Ababa ay ku gaareen Muuse Biixi. Is afgaradkaasi oo ay Soomaalidu ay aad uga gilgatay, kuna timaantay in aan la aqbali karin, waxaana loo fasirtay in Itoobiya ay dooneyso Bad iyo Dhul Soonmaaliyeed inay qaadato, taasina waxay sababtay in xiriirkii labadaasi Dal uu hoos u dhaco, Soomaaliyana waxay u yeeratay Safiirkeedii u fadhiyay Addis Ababa, Balse wax hadal ah kama uusan dhiiban arrinta in Itoobiya ay aqoonsan doonto Somaliland iyo in kale, iyo talaabada xigta ee ay qaadi doonaan midna.
“Su’aasha isweydiinta mudan ayaa ah maxaa bedelay mowqifkii Abiy Axmed? ma waxaa ku yimid cadaadis Diplomasiyadeed oo la ogsoon yahay in goobo badan ama shirar badan looga guulestay, islamarkaana ay meelmar noqon weyday damaciisii helid marin Biyood wata Dhul, mise Soomaaliya ayaa noqotay Bir Lab adag oo la mari waayay?”, sidaasina waxaa qortay Wakaaladda Wararka Reuters.
” Itoobiya maanta haddii ay ka laabato qaladkii ay gashay Berri waan wada hadli karnaa, si kale kuma wada hadli karno”, sidaasi waxaa yiri : Madaxweynaha JFS, mudane Xasan Sheekh Maxamuud oo ka hadlaayay munaasabad lagu qabtay Villa Soomaaliya ayaa sheegay in damaca Itoobiya ee ku aaddan Badda Soomaaliya uu yahay mid gurracan oo aan la aqbali karin, balse uu wada hadalku furan yahay haddii ay xukuumadda Addis Ababa ka laabato heshiis ku sheegga ay la gashay Muuse Biixi.
Madaxweynaha oo ka hadlayay munaasabad xulka kubadda gacta Galmugug lagu guddoonsiinayay koobka tartanka maamul goboleedyada dalka laguna qabtay ayaa ku dheeraaday damaca gurracan ee Itoobiya, wuxuuna sheegay in labada dal ay ka dhexeeyaan masaalix derisnimo balse aysan wax kale ka oggolayn, isagoo xusay in Soomaaliya ay markii hore qabtay tabashooyin badan kana maqnaa dhul, iyo dad Soomaaliyeed aysan oggolaan doonin in qayb kale ay goosato.
“Itoobiya waxaan leennahay Guri Dariishad laga ma soo galee Irid baa laga gala ee soo mar dariiqa saxda ah, balse damaca ah dhulkaan qaar goosanayaa ka imow, maalintaad ka timaaddo waxa ka soo hara oo dhan waa ka wada hadleynaa”. Madaxweyne Xasan Sheekh ayaa sheegay in shacabka Itoobiya aysan cadaawad ka dhaxeyn, laakiin ay dowladdoodu tacaddi waddo kana soo baxday dhaqankii derisnimo wadaagga.
Arrinta ka Dowladaha Soomaaliya iyo Itoobiya ayaan wali wax xal ah laga gaarin, iyada oo wali laga war sugayo go’aanka ay ka soo saaraan Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay kadib markii ay Soomaaliya u gudbisay dacwad ka dhan ah Itoobiya, kana codsatay in ay arrintaan ka fariistaan.
Dadka odorosa arrimaha Soomaaliya aadna ula socday Damaca Itoobiya ee ay ku dooneyso meel ay gaarto Bad ayaa kula talinaya Madaxweyne Xasan Shiikh Maxamuud inuusan marna la fariisan ama kulan la qaadan Ra’iisul-wasaaraha Itoobiya Abiy Axmed inta uu ka caddeynayo inuu ka laabtay damaciisa ahaa dooninta Bad iyo Dhul soomaaliyeed.
By. C/lahi Ruush
