Hey’adda Aqoonsiga iyo Diiwaangelinta Qaranka (NIRA) waa Hey’adda ugu muhiimsan ee dowladda Soomaaliya u xilsaaran taabagelinta iyo ilaalinta nidaamka aqoonsiga Qaran ee dhammaystiran. Hey’adda NIRA oo lagu aas-aasay Xeerka Aqoonsiga iyo Diiwaangelinta (Xeer No. 009 ee Maarso 2023-kii), NIRA waxa loo igmaday in ay siiso muwaadin kasta iyo qof kasta oo si sharci ah u deggan aqoonsi sugan oo la xaqiijin karo, iyada oo la sameynayo Nambarka Aqoonsiga Qaranka (NIN), oo sidoo kale loo yaqaanno ‘Tirsi Aqoonsi’ oo Soomaali ah.
Adeegyada NIRA waxay udub dhexaad u yihiin abuurista xog Qaran oo adag oo la isku haleyn karo, kaasi oo taageera adeegyo kala duwan oo muhiim ah, sida ka mid noqoshada maaliyadeed, helitaanka daryeelka caafimaadka, iyo barnaamijyada ilaalinta bulshada, iyadoo la adeegsanaayo tiknoolajiyada horumarsan ee biometric, oo ay ku jiraan sawirka Faraha iyo aqoonsiga Wejiga, NIRA waxay xaqiijisaa daacadnimada, saxnaanta, iyo amniga aqoonsiga shaqsiga, iyadoo gacan ka geysaneysa yareynta khiyaanada, wanaajinta maamulka, iyo kobcinta horumarka Qaranka.
Hey’adda Diiwaangelinta iyo Aqoonsiga Qaran ee Soomaaliya (NIRA) ayaa daah-furtay daabacaadda Kaarka Aqoonsiga Soomaaliya, tan oo loo aqoonsaday tallaabo muhiim ah oo loo qaaday hannaan dhanka aqoonsiga ah oo mideysan, waana in ka badan 30 sano kadib oo dalka uusan ka jirin hannaan aqoonsi. Hey’adda ayaa sheegtay in helidda aqoonsi rasmi ah ay ka caawin doonto muwaadiniinta Soomaaliyeed inay helaan adeegyada iyo xuquuqaha aasaasiga ah ee ay u baahan yihiin, kuwaasi oo markii hore ay ku adkeyd heliddooda.
Haddaba waxaa dhawaan magaalada Muqdisho ka qabsoomay kulan muhiim ah oo u dhexeeyay Hey’adda Socdaalka iyo Jinsiyadda Soomaaliyeed iyo Hey’adda Aqoonsiga iyo Diiwaangelinta Qaranka (NIRA), kaasi oo looga hadlayay is-waafajinta adeegyada labada hey’adood iyo qorsheyaasha la xiriira adeegsiga Kaarka Aqoonsiga Qaranka, waxaana kulanka shir guddoomiyay Wasiirka Amniga Gudaha, Cabdullaahi Sheekh Ismaaciil (Fartaag), waxaa qeyb ka ahaa:
Wasiiru-Dowlaha Wasaaradda Arrimaha Dibadda, Cali Maxamed Cumar (Cali Balcad), Maareeyaha Hey’adda Aqoonsiga Qaranka (NIRA), Cabdiwali Cali Cabdulle (Tima-cadde), Agaasimaha Guud ee Hey’adda Socdaalka iyo Jinsiyadda, Mustaf Dhuxuloow, iyo Howlwadeeno ka kala socday labada hey’adood, ujeeddooyinka ugu waaweyn ee kulanka waxaa ka mid ahaa:
* Hirgelinta isticmaalka Kaarka Aqoonsiga Qaranka ee qaadashada baasaboorka
* Dardargelinta aqoonsiga caalamiga ah ee Baasaboorka Soomaaliga
* Sugidda iyo tayeynta xogta muwaadiniinta Soomaaliyeed
* Xoojinta is-dhexgalka nidaamyada xog-wadaagga ee HSJ iyo NIRA
* Dhisidda hannaan joogto ah oo ay si wadajir ah u fuliyaan labada hey’adood.
Intii uu socday kulanka, waxaa laysla meel dhigay in laga bilaabo 1-da Sebteembar 2025-ka, dadka qaadanaya Baasaboorka Soomaaliya in laga rabo in ay haystaan Kaarka Aqoonsiga Qaranka, si loo xaqiijiyo sugnaanta iyo kalsoonida xogta muwaadinka. Sidoo kale, waxaa la go’aamiyay in laga bilaabo 1-da Janaayo 2026-ka, dhammaan socdaalka gudaha dalka lagu xiro isticmaalka Kaarka Aqoonsiga Qaranka, si loo hubiyo xogta shakhsiga ah ee Muwaadiniinta.
Labada Hey’adood ayaa muddooyinkii u dambeeyay si wadajir ah uga shaqeynayay is-waafajinta adeegyada dowliga ah ee ay siiyaan dadweynaha, si muwaadiniinta loogu sahlo helitaanka xaquuqdooda dastuuriga ah. Tallaabooyinkan ayaa qeyb ka ah dadaallada lagu mideynayo xogaha muwaadiniinta, laguna adkeynayo dhowrista xogta, ammaanka, iyo hufnaanta adeegyada dowladda.
“Howlgaladeenu waxay ku kooban yihiin xarumaha xogta, xafiisyada diiwaangelinta gobolka, iyo qeybaha diiwaangelinta wareegta, si loo hubiyo caymiska dalka oo dhan, gaar ahaan bulshooyinka fog fog iyo kuwa la heybsooco. Nidaamka aqoonsiga NIRA wuxuu sidoo kale u adeegaa sidii qalab muhiim u ah fududaynta aqoonsiga online iyo offline ee qeybaha kala duwan, oo ay ku jiraan Bangiyada, isgaarsiinta, duulista, iyo hey’adaha dowladda”, ayaa lagu xusay qoraalka.
Hey’addu waxay kaloo qoraalkeeda ku xustay, Marka laga soo tago bixinta adeegyada xaqiijinta lagama maarmaanka ah, NIRA waxay si iskaashi ah ula shaqeysaa waaxyaha guud iyo kuwa gaarka loo leeyahay, si ay u dhexgaliyaan nidaamka aqoonsiga qaranka kiisas badan oo la isticmaalo, laga bilaabo diiwaangelinta SIM-kaarka ilaa qeybinta daryeelka bulshada iyo macaamil ganacsi oo sugan oo online ah.
Aqoonsiga qaranku wuxuu sidoo kale door muhiim ah ka ciyaari doonaa dadaallada bani’aadamnimada, isagoo gacan ka geysanaya hagaajinta qeybinta gargaarka iyo hubinta in kheyraadka la gaaro kuwa aadka u baahan. Hadafka NIRA waa in la abuuro nidaam aqoonsi oo la aamini karo, muwaadin udub dhexaad u ah kaas oo taageera ammaan, hufnaan, iyo adeeg bixin hufan oo Soomaaliya oo dhan ah.
“Anagoo si xoogan diirada u saarnay xogta gaarka ah, helista, iyo ka mid noqoshada, waxaa naga go’an inaan dhisno kalsoonida u dhaxaysa dowladda iyo dadkeeda anagoo horumarinayna iskaashiga daneeyayaasha gobolka iyo kuwa caalamiga ah. Iyadoo loo marayo hal-abuurnimo joogto ah iyo diiradda saaraya khibradda adeegsadaha, NIRA waxay wadaa isbeddelka dhijitaalka ah ee Soomaaliya waxayna gacan ka geysaneysaa horumarka dhaqan-dhaqaale ee dalka” ayaa lagu sheegay qoraal ka soo baxay NIRA.
By. C/lahi Ruush
