Hey’adda Lacagta Adduunka ee IMF ayaa soo saartay Warbixinta horumarka Maaliyadda iyo Dhaqaalaha Soomaaliya, taasi oo ay ka muuqato in ay Dowladda Soomaaliya ku guulaysatay dhammaan shuruudihii Barnaamijka Deyn-Cafinta. IMF ayaa shaacisay in Dowladda Soomaaliya ay si guul ah uga soo baxday shuruudihii ku jiray hannaanka dib-u-eegista 6-aad oo muddo labo toddobaad ah ay ku shirayeen magaalada Nairobi Dowladda Soomaaliya iyo IMF/ Bangiga Adduunka.
Soomaaliya waxa ay sii wadday dib-u-habeyn xooggan, waxqabadka barnaamijkuna waxa uu ahaa mid lagu qanco. Madaxda IMF iyo maamullada Soomaaliya ayaa gaaray heshiis heer-shaqaale ah oo ku saabsan dib-u-eegista lixaad ee habka amaahda la dheereeyay ee Soomaaliya (ECF). Dowladda Soomaaliya waxay sii wadeen inay horumariyaan, si ay u buuxiyaan shuruudaha lagu gaarayo Heerka Dhameystirka HIPC Diseembar 2023-ka, markaas oo deynta dibadda ee Soomaaliya laga dhimi doono wax ka yar US $ 600 milyan marka la eego qiimaha saafiga ah, marka la barbardhigo US $ 5.2 bilyan dhamaadka -2018-ka.
Maamulka ayaa weli ka go’an in ay sii wadaan horumarinta dib-u-habeynta, si loo xoojiyo hey’adaha dhaqaalaha ee muhiimka ah iyo horumarinta xasilloonida dhaqaalaha guud iyo kobaca loo dhan yahay. Taageerada joogtada ah ee saaxiibada caalamiga ah waa lama huraan, si loo taageero dadaalladan.
Washington, DC: Koox ka socota Hey’adda Lacagta Adduunka (IMF) oo ay hoggaaminayso Laura Jaramillo, ayaa Soomaaliya kulan kula yeeshay magaalada Nairobi ee dalka Kenya Sebtembar 11-21, 2023-ka, waxayna gaareen heshiis heer-shaqaale ah oo ku saabsan dib-u-eegista lixaad ee deyn cafinta dheer Habeynta Xarunta (ECF). Heshiiskan wuxuu ku xiran yahay ansixinta Guddiga Sare ee IMF, iyadoo Gabagabadii doodaha ay Marwo Jaramillo waxay soo saartay bayaankan:
“Soomaaliya waxay sii waday inay horumarro muhiim ah ka sameyso dib u dhiska dhaqaalaheeda iyo hey’adaha dowliga ah, laakiin caqabadaha ayaa weli ah kuwo muhiim ah, iyadoo ay jirto dib u curashada roobabka 2023-ka, dhaq-dhaqaaqa dhaqaalaha waxaa lagu miisaamay saameynta joogtada ah ee abaarta, fatahaadaha, iyo xawaaladaha oo hoos u dhacay. Cunto yarida ayaa weli ah mid walaac leh, waxaana xaaladda amni ay tahay mid caqabad ku ah qaar ka mid ah gobollada dalka.Iyadoo ay jiraan caqabadahaas, maamulada Soomaaliya waxay sii wadeen inay horumar ka sameeyaan hirgelinta barnaamijka ay taageerto ECF waxayna ka shaqeynayaan sidii loo gaari lahaa Barta Dhameystirka HIPC (CP) Diseembar 2023-ka.
Kobaca 2023-ka ayaa la saadaalinayaa inuu dhexdhexaad noqon doono ku dhawaad 2.8 boqolkiiba iyo sicir bararka 5.7 boqolkiiba. Dakhliga gudaha ayaa si xoog leh u shaqaynayay, oo ay ku jiraan dakhliga kastamka. Haraaga guud ayaa la filayaa inuu noqdo khasaare yar oo ah 0.1 boqolkiiba GDP kaas oo lagu maalgelin doono haraaga lacageed ee hore. 2024-ka, dakhliga ayaa la filayaa inuu sii ahaado mid adag, oo ay taageerayaan dib-u-habaynta muhiimka ah, oo ay ku jirto hirgelinta nidaamka iswada ee kastamka Muqdisho. Miisaaniyadda waxaa la filayaa in ay qabato kharashaadka taageeraya kobaca, amniga, iyo horumarka halka kharashyada kale ee ku-talogalka ah la filayo in ay sii jiraan. Muhiimad ahaan, 2024-ka dakhliga gudaha ayaa la filayaa inuu daboolo magdhowga shaqaalaha. Maalgelinta dibadda ee taageerada miisaaniyadda ayaa weli ah mid muhiim ah.
Mas’uuliyiintu waxay sii wadaan horumarinta dib u habeynta maaliyadda. Dhaqdhaqaaqa dakhliga gudaha, dib-u-habaynta muhiimka ah ayaa ka socota casriyeynta kastamka, sharciga cusub ee canshuurta dakhliga, iyo kordhinta dakhli ururinta ganacsiyada waaweyn, oo ay ku jiraan qaybta isgaarsiinta. Maamulka maaliyadda dawladda ayaa la xoojiyay, waxaana socda hagaajinta ku aaddan midaynta dhammaan shaqaalaha, nidaamka mushaar bixinta, dabagalka qaansheegyada, soo iibsiga, iyo maareynta hantida aan dhaqaalaha aheyn. Horumar ayaa sidoo kale laga sameeyay qaab-dhismeedka sharciga qeybta batroolka.
Bankiga dhexe ee Soomaaliya (CBS) ayaa horumarinaya maamulka hay’adaha dowladda iyo dib u habeynta waaxda maaliyadda. CBS waxay sii wadi doontaa inay xoojiso awooddeeda sharciyeynta iyo kormeerka, oo ay ku jirto iyada oo loo marayo sharci iyo hirgelinta xeerarka taxaddarka ku saleysan ee khatarta ah. Tillaabooyinka muhiimka ah ayaa la qaaday si wax looga qabto lacagaha la dhaqay/maalgelinta khataraha argagixisanimada, oo ay ku jiraan sharciga cusub ee cunaqabataynta maaliyadeed ee la beegsaday iyo xeerarkiisa fulintiisa, in kasta oo caqabadaha weli taagan yihiin.
Tallaabo dheeraad ah ayaa loo baahan yahay si wax looga qabto lacagaha la dhaqay/maalgelinta khataraha argagixisada. Mas’uuliyiintu waxay sii wadaan ka shaqeynta sidii loo gaari lahaa barta Dhameystirka HIPC Diseembar 2023-ka. Ku dhawaad dhammaan qodobbada kicinta HIPC waa la fuliyay. Laga bilaabo Luulyo 2023, heshiisyada cafinta deynta ee la saxeexay waxay ka dhigan yihiin 76.8 boqolkiiba qiimaha saafiga ah ee deynta ka dib deyn cafinta dhaqameed, oo ay ku jiraan dhammaan deyn bixiyayaasha Paris Club, Sanduuqa Kuwait ee Horumarinta Dhaqaalaha Carabta, iyo Sanduuqa Horumarinta Sacuudiga.
Maamulka Soomaaliya ayaa codsaday barnaamijka beddelka ah ee ay taageerto IMF, si ay u sii wadaan horumarinta dib-u-habeynta lagu xoojinayo hey’adaha dhaqaalaha ee muhiimka ah iyo kor u qaadista xasilloonida dhaqaalaha guud iyo kobaca loo dhan yahay. Wadahadaladu waa socdaan iyada oo laga duulayo horumarka ilaa hadda la sameeyay, siyaasadaha ugu muhiimsan ayaa ah in la sii wado xoojinta dakhliga gudaha, maamulka maaliyadda guud, qoto-dheeraynta maaliyadda iyo ka mid noqoshada maaliyadda, maamulka, iyo tirakoobka.
Maalgelinta wakhtiga ku habboon iyo taageerada kobcinta kartida ee la-howlgalayaasha horumarinta ayaa lagama maarmaan u ah hirgelinta guuleysiga istaraatiijiyadda dib-u-habaynta maamulka. Qaaraanka ka imaanaya saaxiibada Soomaaliya ay ku bixiyaan Sanduuqa Dalka Soomaaliya ayaa muhiim u ah xaqiijinta habsami u bixinta kaalmada farsamo ee IMF, si ay u taageerto ajendaha dib u habeynta maamulada.
Howlgalku wuxuu jecel yahay inuu u mahadceliyo dhiggeena wada-hadal wax ku ool ah oo miro dhal ah. Waxaa kulamo la qaatay Wasiirka Maaliyadda, Guddoomiyaha Bankiga Dhexe, mas’uuliyiin kale oo dowladda ka tirsan, hay’adaha horumarinta ka shaqeeya iyo wakiillada ganacsiga gaarka loo leeyahay.”, ayay ku soo gababeysay warbixinteeda Marwo Jaramillo.
Dhinaca kale Dowladda Soomaaliya iyo Maraykanka ayaa ka wada hadlay qodobbo muhiim u ah hannaanka deyn cafinta oo haatan maraya meel wanaagsan, ka dib kulan ay aaladda fogaan aragga ku yeesheen Wasiirka Maaliyadda XFS, Biixi Iimaan Cige iyo ku-xigeenka Kaaliyaha Xogahaya Waaxda Maaliyaadda Mareykanka ee Arrimaha Bariga dhexe iyo Afrika Mr. Eric Mayer. Shirka ayaa diiradda lagu saaray hannaanka dib-u-habeynta Maaliyadda, qorshayaasha horumarinta kadib marka lagaaro barta kama dambeysta ah ee deyn cafinta iyo taageerada dowladda oo ay ugu horreyso maalgelinta iyo mashaariicda lagu caawiyo dadka dan yarta ah ee Soomaaliyeed.
