AUN Xaaji Cali Maxamed Hiraabe, oo si weyn loogu yaqaan “Cali Hagarey”, wuxuu ka mid ahaa shaqsiyaadkii ugu saamaynta badnaa taariikhda siyaasadda, halganka iyo dowladnimada Soomaaliyeed,Wuxuu ku geeriyooday dalka Canada isagoo 107 sano jir ah, halkaas oo lagu aasay, Xaaji Cali wuxuu ka mid ahaa xubnihii ugu dambeeyay ee ka noolaa Baarlamaankii ugu horreeyey iyo Golaha Wasiirrada ee Soomaaliya xilligii gobannimada lagu dhawaaqay 1960-kii.
Dhalashada iyo Waxbarashada Hore
Waxa uu ku dhashay degmada Cadale ee gobolka Shabeellaha Dhexe.
Waxbarashadiisii Qur’aanka Kariimka ayuu ka bilaabay isla degmadaas.
Macallinkiisii Qur’aanka wuxuu ahaa Sheekh Axmed Gabyoow “Wacdiyow”.
Sida uu ku helay naanaysta “Cali Hagarey”
Macallinkiisii oo muddo maqnaa markii uu soo laabtay ayaa arkay arday aad u hufan oo Qur’aanka xifdisay balse aan qorin aqoonin,Cali ayaa u qori jiray casharrada oo uu u dedejin jiray fahamkooda, taas oo keentay in macallinku yiraahdo: “Cali hagarey carruurta.” Waxaa sidaas ku dhalatay naanaystiisii caan noqotay.
Bilowgii Nolosha iyo Hal-abuurkiisa Siyaasaddeed
Wuxuu u soo wareegay magaalada Muqdisho si uu u sii barto cilmiga diinta iyo aqoonta guud.
Sannadkii 1943 ayuu ku biiray ururkii SYL, isagoo kaalin firfircoon ka qaatay hormuudnimadiisa.
Wuxuu isla waqtigaas bilaabay inuu barto luqadda Talyaaniga iyo culuumta siyaasadda.
Shaqadiisa Baarlamaanka iyo Wasiirnimada
1950: Wuxuu shaqo ka bilaabay Baarlamaankii dalka, oo markaas ka koobnaa 60 xubnood (50 Soomaali + 10 ajaanib ah).
1960: Wuxuu ka mid noqday 90-kii xildhibaan ee Baarlamaanka Soomaaliya ee Koonfureed ka hor midowgii 1-da Luulyo.
Midowgii kadib wuxuu ka mid noqday 123-kii xildhibaan ee labada gobol.
Wasiirkii Warfaafinta iyo Dalxiiska (1960–1964)
Xaaji Cali wuxuu noqday Wasiirkii Warfaafinta iyo Dalxiiska ee dowladdii Soomaaliyeed ee cusub, isagoo fuliyay hawlo wax-ku-ool ah oo saameyn qaran yeeshay.
Waxqabadadii ugu waaweynaa waxaa ka mid ahaa:
Dirista 205 arday oo waxbarasho dibadeed loo qaaday:
52 – Somali Airlines
15 – Bulgaariya (kadibna Talyaaniga)
8 – Warfaafinta
13 – Dalxiiska iyo adeegyada la xiriira
Wuxuu ahaa mas’uulkii ugu horreeyey ee Soomaaliya u saxiixa heshiis iskaashi oo lala galo Jamhuuriyadda Shiinaha.
Wuxuu dalka keenay 3 wargeys oo lagu kala daabici jiray Talyaani, Ingiriisi iyo Carabi.
Shaqadiisa waxay ku dhisnayd cadaalad, karti iyo sinaan, isagoo si joogto ah u ilaalin jiray madax-bannaanidiisa shaqo.
Dhaqankiisa shaqo awgeed, wuxuu helay kalsoonida hoggaamiyeyaashii dalka sida:
AUN Madaxweyne Aadan Cabdulle Cismaan
AUN Ra’iisul Wasaare Cabdirashiid Cali Sharmaarke
Jagooyinka Kale ee Qaranka
1966: Waxaa loo doortay Xoghayaha Guud ee SYL.
Sidoo kale wuxuu soo noqday Wasiiru-Dowlaha Madaxtooyada.
Noloshiisii Dibadda iyo Ka Qayb-qaadashadii Jabhadaha
Kadib kacaankii 1969, wuxuu muddo yar kadib dalka ka baxay.
1978: Wuxuu ka mid ahaa aas-aasayaashii SSF, oo markii dambe isu beddelay jabhaddii SSDF.
1989: Wuxuu ka mid ahaa aas-aasayaashii USC.
1990: Wuxuu ka mid noqday odoyaashii Manifesot-ga ee soo saaray bayaankii siyaasaddeed ee ugu miisaanka badnaa xilligii kala-guurka.
Qoyska iyo Dhaxalka Nololeed
Xaaji Cali wuxuu ka tagay carruur iyo awoowayaal badan oo ku faana magaca, dadaalka iyo hannaankiisii wanaagsan ee uu bulshada u adeegsaday. Wuxuu bulshada u reebay dhaxal taabanaya:
Halgan qaranimo
Horumar dowladnimo
Dhiirrigelinta kumannaan dhalinyaro Soomaaliyeed oo uu u furay waddooyinka aqoonta
Daacadnimo, dulqaad iyo wadaniyad lagu xusuusan doono
Gunaanad
AUN Xaaji Cali Maxamed Hiraabe “Cali Hagarey” wuxuu ahaa tiir taariikheed oo ka mid ah dhismihii dowladnimada Soomaaliya. Waa halyey ku suntan adeeg qaran, hoggaan furan iyo waaya-aragnimo qoto dheer. Dhaxalkiisa siyaasadeed iyo midkiisa bulsho waxay sii ahaan doonaan xusuus sharaf leh oo ka mid noqota taariikhda qaran.
Ilaahay ha u naxariisto, Jannatul Fardowsa ha ka waraabiyo.
