Heyโadda Lacagta Adduunka ayaa soo saartay warbixin ku aadan deyn bixinta Soomaaliya, waxayna u qorneyd sidan:-
-Guddiga Sare ee IMF waxay dhamaystireen dib-u-eegistii ugu horreysay ee hoos timaada nidaamka amaahda la dheereeyey ee Soomaaliya (ECF). Goโaanku wuxuu ogolaanayaa in si degdeg ah loo bixiyo ilaa 10 milyan oo doolarka Maraykanka ah si Soomaaliya loogu taageero siyaasaddeeda dhaqaale iyo dib-u-habaynta.
-Kobaca GDP-ga dhabta ah ayaa la filayaa inuu kordho 3.7 boqolkiiba 2024 marka la barbar dhigo 2.8 boqolkiiba 2023, oo lagu taageerayo soo kabashada sii socota ee beeraha, xawaaladaha badan, iyo maalgashiga sare.
-Soomaaliya waxay sii waday inay horumariso ajandaheeda dib-u-habaynta, waxqabadka barnaamijkuna wuxuu ahaa mid xooggan. Mudnaanta siyaasadeed waa in la joogteeyo joogtaynta maaliyadda, xoojinta dakhliga iyo maamulka maaliyadda dawladda, kor u qaadida qoto-dheeraanta maaliyadda, hagaajinta maamulka, iyo kor u qaadida tirakoobka.
Washington, DC: Guddiga Fulinta ee Sanduuqa Lacagta Adduunka (IMF) ayaa maanta soo gebagebeeyey dib-u-eegistii ugu horreysay ee hannaanka amaahda ee la dheereeyey (ECF) ee Soomaaliya. Go’aanka guddiga ayaa awood u siinaya in si degdeg ah loo bixiyo SDR 7.5 milyan (qiyaastii US$ 10 milyan), taas oo loo marin doono taageerada miisaaniyada, taasoo ka dhigaysa wadarta guud ee bixinta Soomaaliya ee hoos timaad Credit Facility (ECF) 37.5 milyan SDR (qiyaastii US$ 50 milyan). .
Habka ECF ee Soomaaliya waxaa markii hore ansixiyay Guddiga Fulinta December 19, 2023 (dib u fiiri War-Saxaafadeedka lambar 23/463). Barnaamijku wuxuu taageerayaa istaraatiijiyadda dib-u-habaynta maamulka, ka dib markii la gaaro heerka dhammaystirka ee hoos yimaada hindisaha wadamada deymaha leh ee deymaha leh (HIPC), si loo sii xoojiyo hay’adaha dhaqaalaha ee muhiimka ah iyo kor u qaadista xasiloonida dhaqaalaha iyo kobaca dhaqaalaha. Tani waa mid waafaqsan qorshaha horumarinta qaranka Soomaaliya iyo hiigsiga fog ee dowladda ee ku aaddan ilaalinta xasilloonida dhaqaalaha, xoojinta dakhliga iyo maamulka maaliyadda guud, horumarinta qoto-dheeraanta maaliyadda, hagaajinta dowladnimada, iyo kobcinta tirakoobka.
Ka dib dooddii guddiga fulinta, Ms. Antoinette Sayeh, ku xigeenka Agaasimaha maamulka iyo ku-simaha guddoomiyaha, waxay tiri hadalkan soo socda:-
โMaamulka Soomaaliya waxa ay sii wadeen dib-u-habeyn xooggan, kadib markii ay gaareen heerkii ugu dambeeyay ee ay hoos yimaadaan Hindisaha Waddamada Faqiirka ah ee deymaha badan leh (HIPC) bishii Diseembar 2023-kii. Waxqabadka Soomaaliya ee hoos yimaada Sanduuqa ay taageerto Abaabulka Facility Credit Extended Credit wuxuu ahaa mid xooggan. Maamulka sii lahaanshiyaha xooggan ee ajendaha dib u habeynta ayaa muhiim u noqon doonta dhisidda adkeysiga, kor u qaadida korriinka loo dhan yahay, iyo dhimista faqriga. Taageerada joogtada ah iyo wakhtiga ku haboon ee ka imanaysa la-hawlgalayaasha horumarineed waxay sidoo kale muhiim u tahay hirgelinta guuleysiga istiraatijiyadda dib-u-habayntaโ.
“Waxqabadka dakhliga xooggan ee maamulka iyo hirgelinta joogtada ah ee dib-u-habaynta kor u qaadista dakhliga waa la soo dhaweynayaa. Dadaalka joogtada ah ee abaabulka dakhliga gudaha ayaa gacan ka geysan doona in boos loo helo kharashka mudnaanta leh. Dib u habaynta muhiimka ah waxa ka mid ah casriyaynta kastamka iyo sharciga cashuuraha dakhliga ee cusub. Xoojinta dheeraadka ah ee maamulka maaliyadeed ee dadweynaha ayaa sidoo kale muhiim ah, oo ay ku jiraan horumarka joogtada ah ee isdhexgalka mushaharka, kor u qaadista kontaroolada kharashka, iyo sidoo kale horumarinta awoodda maaraynta deyntaโ, ayay sii raacisay.
“Dib-u-habaynta socota ee lagu xoojinayo awoodda hay’adaha bangiga dhexe waa mid ammaan mudan. Samaynta taxaddar leh ee qaab-dhismeedka siyaasadda lacagta iyo sarrifka ayaa muhiim u ah macnaha guud ee dib-u-habaynta lacagta la qorsheeyay. Dadaalada waa in ay sii wadaan si kor loogu qaado qoto-dheeraanta maaliyadeed iyo ka mid noqoshada maaliyadeed iyo in la horumariyo dib-u-habaynta lagu hagaajinayo qaabka iyo maamulka AML/CFTโ, ayay hadalkeeda ku sii xoojiay.
“Tallaabooyinka lagu xoojinayo korriinka loo dhan yahay iyo xoojinta adkeysiga waa muhiim. Maamulka ayaa diiradda saaraya sidii loo dhisi lahaa awoodda waaxda batroolka iyo hirgelinta qaab-dhismeedkeeda sharci. Wax ka qabashada cunto yarida, dhisidda adkeysiga cimilada, iyo sare u qaadida isdhexgalka ganacsiga ayaa udub dhexaad u ah xaqiijinta horumarka mustaqbalka fog ee Soomaaliya.”, ayay ku soo gunaanaddaay hadalkeeda.
Dhinaca kale Soomaaliya ayaa laga cafiyay deyntii Ururka Midowga Boostada Adduunka (UPU).Soomaaliya ayaa waxaa laga cafiyay deynta lagu lahaaย oo ku dhow 2 milyan oo doolarka Mareykanka ah oo isugu jirta qaaraanka xubinimada oo dhan Hal Milyan doolar iyo dulsaar aruurey ayaa ka soo billaabatay Sebtember 1982-kii illaa 2018-kii.
Wasiirka Isgaarsiinta iyo Teknolojiyada XFS Xildhibaan Maxamed Aadan Macalin Cali (Soomaali)ย oo maalmahaan ku sugnaaย Magaalada Geneva ayaa u kictimay Magaalada Berneย ee wadanka Switzerland si uuย kulan gaar ah ula yeeshay Mr. Masahiko Metokiย Agaasimaha Guud ee Midowga Boostada Adduunka (UPU) oo halkaas xaruntooda ah. Agaasimaha Guud ee UPU, Mr. Masahiko Metokiย ayaa si rasmi ah ugu dhawaaqay in Soomaaliya laga Cafiyey Deyntii lagu lahaaย maadaama ay buuxisay Shuruudihii laga rabay, iyadoo Deyn Cafinta kadib Soomaaliya ay si rasmi ah u noqotay Xubin buuxda oo ka tirsan Midowga Boostada Adduunka (UPU) iyadoo laga qaaday xannibaadii saarneyd.
Wasiirka Isgaarsiinta Xildhibaan Maxamed Soomaaliย oo sharraxayay qorshaha ay Wasaaraddu u dajisay soo-nooleynta Boostada ayaa sheegay in hawlo badan laga qaban doono dajinta siyaasadihii iyo qorshayaashii lagu hagi lahaa boostada dalka, tababarka iyo tayeynta shaqaalaha boostada, helitaanka agabkii lagu shaqeyn lahaa iyo dib-dhiska xarumihii boostada ee magaalooyinka waaweyn ee dalka, wuxuuna ugu dambeyn Wasiirku uga mahadceliyay UPU taageeradii kala duwaneyd ee ay siisay Soomaaliya sanadihii la soo dhaafay, kuwaasi oo ay ka mid ahayd inay fududeysay in boostadu ay dalka timaaddo, inkasta oo ay xayiraad dalkeena ka saaran tahay inaan dalka dibeddiisa wax u dirno, iyadoo Wasaaraddu ku howlan tahay in la dhameestiro Qorshahaasi.
By. C/lahi Ruush.
