Warbaahinta,waa muraayad laga daawado taariiikhda soo jireenka ah iyo horumarka dal kasta uu ka gaaray dhinacyada waxbarashada,tiknalojiyadda iyo guud ahaan waxqabadka dhaqan dhaqaale ee ka muuqda ilbaxnimada bulshada caalamka ee mudada fog ku noolaa dunidaan.
Iyadooo laga duulayo muhiimadda Warbaahinta Soomaaliya, 21-kii Janaayo sanadkii 1973-dii oo ahayd markii ugu horaysay ee uu dalkeenna ka soo baxo Wargeys ku qoran farta Soomaaliga,waxaa loo aqoonsaday maalinta Warfaafinta dalka,maadaama adeegyada warbaahintu ay yihiin kuwo toos u taabanaya ama diiradda u saaraya dhinacyada horumarka dadka iyo dalka.
Xuska munaasabaddaan waa mid sanadle ah oo lagu weyneeyo aasaaska warbaahinta Sooomaaliya,taas oo xambaarsan xasuusta dadkii wax ku oolka ahaa ee u soo dhabar adeygay jiritaanka saxaafadda Soomaaliya oo la tilmaamo in ay soo bilaabatay bartamihii qarnigii 19-aad.
Marxaladihii Saxaafadda Soomaaliya.
1- Xorriyadda ka hor
Xilligaaan, waa bilow wanaagsan oo loo qaaday socodsiinta adeegyada lagama maarmaanka u ah saxaafadda,kadib kolkii ay kordhrrn dadka bartay luqadaha iyo qoraalada kale ee Laatiinka,taasina waxa ay sababtay in ay soo baxaan wargeysyo lagu gudbiyo fariimo xambaarsan naceybka gumeysiga.
Muddadii u dhaxaysay 1935-60-kii, waxaa jiray dhallinyaro aqoonyahanno ah oo isku xilsaaray soo saarista Wargaysyo ay ka mid yihiin Somali Journal, Al-Liwaa, Qarni Afriqiya, Al-Waxda,War Somali side,Corriere della Somalia,Al-Sariixa iyo kuwo kale.
Isla xilligaan gobollada Woqooyi oo uu gacanta ku haayay Ingiriiska waxaa sanadkii 1943-dii laga hirgaliyay Raadiyo Hargeysa,halka gobolada Konfureed sanadkii 1951-kii laga furay Raadiyo Muqdisho,waqtigaasi oo gumeysiga Talyaaniga uu Maxmiyad ku haystay gobollada Koofureed.
2-Dawladdii Rayadka
In la madax banneeyo xoriyadda hadalka,waxay ka mid ahayd tallaabooyinkii ugu horeeyay ee ay ku guulaysatay dowladdii Rayidka ee 1960-kii,waxayna arintaasi sababtay in ay kordhaan tirada wargeysyada ka soo baxa dalka, kuwaas oo ku qornaa luqadaha Carabiga, Ingriiska iyo Talyaaniga,waxayna kala ahaayeen Sowtu Soomaal,Somali News,Somali review ,Li Oriente ,La Tripuna ,Kifaax, Al-shacab,Al-Waxda, Al-Xaqiiqa iyo kuwo kale.
5-tii Janaayo 1964-tii waxaa dhidibada loo taagay Wakaaladda Wararka Qaranka Soomaaliyeed ee SONNA,taas oo si buuxda u noqotay isha waraka dalka iyo codka dowladda Soomaaliya.
3-Dowladdii Millitariga
Waxaa hubaal ah in sanadkii 1969-kii,uu ahaa bilowgii dib u dhaca saxaafadda Soomaaliya iyo niyadjabkii qorayaasha ka dib markii ciidamadii qabsaday dalka ay xireen xarumihii wargaysyada,isla markaana ay mamnuuceen xoriyadda hadalka,iyagoo doorbiday in labada Idaacadood ee Radiyo Hargeysa iyo Radiyo Muqdisho iyo wargeysyada dowladda sida Xiddigta Oktoobar iyo Najmatu Oktoobar, ay noqdaan kuwo loo adeegsado baahinta awaamiirta maamulkii Kacaanka
21-kii Janaayo Sanadkii 1973-di Waa markii ugu horaysay ee uu dalkeenna ka soo baxo wargayskii ugu horeeyay ee ku hadla Afka Hooyo kadib kolkii1972-dii lagu guulaystay hirgalintii iyo qaadashada qoraalka Farta Laatiinka,iyadoo la eegayo helitaanka qalabka loo adeegsado xuruufahaasi iyo dhinaca kale culeys dhaqaale oo saamixi waayey in la soo saaro aalado cusub oo xagga qoraalka ah,
Sanadkii 1980-kii waxaa dalka laga hirgaliyay Kulliyadda Saxaafadda ,taas oo soo saartay suxufiyiin badan oo aqoon u leh cilmiga saxaafadda,isla markaana kor u qaaday tayada warbaahinta dalka.
Sanadkii 1983-kii. Waa markii ugu horeysay ee Telefishin ama muuqaal baahiye uu leeyahay qaranka Soomaaliteed uu si habsami leh uga shaqeeyay dalka,isla markaana laga daawaday warar iyo barnaamijyo tayaysan oo ay ku qanci karaan bulshada.
4-Xilligii Bur-burka iyo soo kabashada
Inkastoo burburkiii ka dhacay dalka uu saameyn xoogan ku yeeshay qaybaha warbaahinta dalka,haddana, labaatankii sano ee u dambeeyay gudaha dalka Soomaaliya waxaa ka ka hanaqaaday Wargeysyo, Idaacado iyo Telefishinno madax bannan waana warbaahin ay taabagalinteeda iska kaashadeen,ganacsato aqoonyahanno isugu jiray dad wax ku bartay dalka iyo kuwo kale oo ka soo noqday dibadda ,kuwaas oo doorbiday in ay wax ka baddalaan warbaahinta dalka oo muddo badan ku soo jirtay caburin iyo cadaadis xad dhaaf ah.
Sodonkii sao ee u dambeeyay warbaahinta dunida waxay ku tallaabsatay horumar ballaaran oo qaybaha warbaahinta ah,kadib kolkii,isbadallo horumarsan lagu soo kordhiyay qalabka loo adeegsado saxaafadda,taasina waxa ay dhiirigalisay in uu xoogaysto tartanka ganacsi ee dhanka warbaahinta
Dhinaca kale,gudaha Dalka waxaa labaatankii sano ee u dambeeyay ka hanaqaaday saxaafad xor ah oo kaalin wax ku ool ah ka qaadatay in qaybaha bulshadu ay awood u helaan gudbinta fikradaha wax dhisaya iyo kuwa dhaliisha ah ee loo jeedinaayo hoggaamiyaasha dalka.
Waxaa shaki la’aan ah in Saxaaafaddu ay tahay seef laba afle ah oo loo adeegsado horumarka, mararka qaarna haddii si qaldan loo adeegsado waxay horseedaa burbur iyo barakac ,sidaa darteed waxaa lagama maarmaan ah in qaybaha warbaahinta ay u howlgalaan meel marinta danaha dadka iyo dalka,isla markaana laga fogaado wax kasta oo carqalad ku ah dhameystirka dadaalada iyo geeddi-socodka loogu jiro dib u yagleelidda nidaamka dowladnimo ee Soomaaliya.
Si loo helo Suxufiyiin howlkar ah oo ku wanaaagsan shaqada Warbaahinta, waxaa lama huraan ah in dowladda iyo madaxda maamulada warbaahinta ay u howlgalaan sidii tababarro aqoon kororsi joogta ah oo la xiriira xirfadda saxaafadda loo siin lahaa warfidiyeennada qaybaha warbaahinta dalka.
Waxaa haboon in aan la iloobin oo xasuus gaarah loo yeeshowarfidiyeennadii haldoorka u ahaa aasaaska iyo horumarka warbaahinta Soomaaliya,waxana ka mid ahaa:-Maxamuud Jaamac Uur-doox, Xaaji Cabdi Ducaale, Soogare Maxamed Cadde,Xuseen Cabdi Farmashiye,Aadan Isaaq Timacade, Daahir Ibrahim Cabdi, yaasiin xaaji ismaaciil, Cabdi xaaji Gobdoon, Axmed ismaaciil Samatar, Mustafa Xaaji Nuur, Max’ed Faarax Xalane Dhaashane, Faaduma Hiirad Qalyayax,Faaduma Xaaji Faarax iyo kuwo kale,kuwaas oo lagu tilmaamo in ay ahaayeen wariyayaashii ugu horeeyay ee gala diiwaanka xasuusta saxaafadda Soomaaliya.
Xuska sanadguurada 48-aad ee ka soo wareegatay aasaaska mailinta warbaahinta Soomaliya aawadeed, Wasiirka Warfaafinta XFS Mudane Cismaan Abuukar Dubbe waxa uu dhambaal hambalyo ah u diray dhammaan qeybaha warbaahinta,gaar ahaan shaqaalaha Wasaaradda Warfaafinta meel kasta oo ay joogaan.
Wasiirka, ayaa ka waramay doorka shaqaalaha Warfaafinta iyo kaalinta kaga aadan horumarka dalka,wuxuuna ku booriyay in ay halkaasi ka sii wadaan waajibaadka ay u hayaan dadkooda iyo dalkooda.
Ugu dambeyntii,Mudane Dubbe,wuxuu u rajeeyay shaqaalaha warbaahinta qaranka iyo kuwa gaarka ah in sanadkan kiisa kale ay ku gaaraan horumar iyo baraare.
W/Qoray Shire Xasan Kulmiye
