Kwa Nini Uchumi Unaotegemea Dola Zaidi Afrika Mashariki Ndio Unaoihitaji Yuan Kuliko Wote

Abdiqani Abdullahi Ahmed

MOGADISHU (SONNA):Benki ya Kigali (Bank of Kigali) ilitangaza wiki hii kuwa imejiunga na Mfumo wa Malipo wa Kibenki wa Kuvuka Mipaka wa China, unaojulikana kama CIPS. Kwa mujibu wa wachambuzi wanaofuatilia mfumo huo, imekuwa benki ya kwanza Afrika Mashariki kujiunga moja kwa moja. Kwa mwagizaji bidhaa wa Rwanda, mabadiliko haya ni ya kiutendaji zaidi kuliko ya kisiasa. Ankara kutoka kwa msambazaji wa Guangdong sasa inaweza kulipwa moja kwa moja kwa renminbi, bila kubadilishwa kwanza kuwa dola. Haihitaji tena kupitishwa katika mnyororo wa benki washirika. Malipo yaliyokuwa yakichukua siku kadhaa za kazi sasa yanaweza kukamilika karibu papo hapo.

Hilo ni tangazo dogo kutoka nchi ndogo, na ni rahisi kulipuuza. Lakini halipaswi kupuuzwa jijini Mogadishu. Ni kipande kingine cha ramani inayochorwa kuizunguka Somalia, na Somalia haimo ndani yake.

Ramani

Kasi ya mwaka uliopita imekuwa ya kushangaza. Novemba 2025, Standard Bank, benki kubwa zaidi barani Afrika kwa thamani ya mali, ikawa benki ya kwanza ya Afrika kukubaliwa kujiunga na CIPS. Katika miezi yake minne ya kwanza, ilishughulikia miamala ya renminbi yenye thamani ya takriban dola milioni 500. Kufikia mwisho wa mwaka wake wa kwanza, ilikuwa imevuka yuan bilioni nane, sawa na takriban dola bilioni 1.2. Ilikuwa pia imewafikishia huduma hiyo wateja wake nchini Angola, Ghana, Kenya, Lesotho na Tanzania, huku ikiahidi nchi zaidi kabla ya mwisho wa mwaka huu.

Juni mwaka huu, Benki Kuu ya China (People's Bank of China) na Benki ya Viwanda na Biashara ya China (ICBC) zilipiga hatua zaidi. Ziliiidhinisha kwa pamoja Standard Bank kuwa Benki ya Usafishaji wa Malipo ya Renminbi ya Afrika (Renminbi Clearing Bank of Africa). Ni benki ya kwanza yenye makao yake barani Afrika kupewa hadhi hiyo, na mamlaka yake yanahusu nchi 19.

Wakati huo huo, Kenya imebadilisha sehemu ya mikopo yake iliyokuwa kwa dola kuwa kwa yuan. Inaripotiwa kuwa angalau serikali nyingine tano za Afrika zinafikiria hatua hiyo hiyo. Absa, kundi la Afrika Kusini lenye uwepo mkubwa Afrika Mashariki, na Ecobank, iliyoorodheshwa Nigeria na yenye shughuli kote Afrika Magharibi, zinaripotiwa kuwa katika mazungumzo ya kujiunga na mfumo huo pia.

Iangalie orodha hiyo kijiografia. Kenya iko upande wa kusini-magharibi, na Tanzania ng'ambo yake. Sasa Rwanda nayo imeingia. Nchi ambazo Somalia inafanya nazo biashara na inashindana nazo, na ambazo imejiunga nazo hivi karibuni katika Jumuiya ya Afrika Mashariki, zinajenga njia ya pili ya kulipia biashara na China. Benki za Somalia hazimo.

Jinsi mwagizaji wa Kisomali anavyolipa leo

Fikiria kinachotokea mfanyabiashara wa Kisomali anaponunua bidhaa kutoka China, jambo ambalo wafanyabiashara wa Kisomali hufanya kila mara. Tembea katika soko lolote la Mogadishu, Hargeisa au Kismayo. Utakuta rafu zimejaa vifaa vya kielektroniki vya China, paneli za sola, pikipiki, nguo, vifaa vya ujenzi na bidhaa za nyumbani. China ni miongoni mwa vyanzo vikubwa vya bidhaa zinazoingizwa Somalia. Hali hiyo ni ya kawaida katika kanda hii, wala si ya kipekee kwetu. Utafiti wa Standard Bank katika nchi kumi za Afrika ulibaini kuwa asilimia 67 ya biashara zilisema zinafanya biashara na China.

Hapa hali ya Somalia inatofautiana na ya majirani zake kwa jambo moja kubwa. Mwagizaji wa Kenya ana shilingi, na lazima azibadilishe kuwa dola kabla ya kuzibadilisha tena kuwa yuan. Kwa hiyo, kwa Kenya sehemu kubwa ya akiba itokanayo na CIPS ni kuondolewa kwa ubadilishaji mmoja wa sarafu.

Somalia haina ubadilishaji huo wa kuondoa. Uchumi wake unaendeshwa kwa dola, na shilingi ya Somalia haitumiki sana zaidi ya miamala midogo. Mwagizaji wa Kisomali tayari ana dola mkononi.

Gharama ya Somalia iko mahali pengine. Iko katika njia ambayo fedha hupita, si katika sarafu yenyewe. Benki za Somalia zina uhusiano mdogo wa moja kwa moja na benki za kimataifa, kutokana na hatua za benki hizo kujiepusha na hatari katika muongo uliopita. Kwa sababu hiyo, malipo kwa wasambazaji wa China mara nyingi hupitia kwa wafanyabiashara na madalali jijini Dubai kabla ya kufika China.

Kila dalali huchukua sehemu yake na kuongeza muda. Gharama hii haitokani na viwango vya ubadilishaji. Inatokana na umbali, yaani idadi ya taasisi zilizosimama kati ya duka la Bakara na kiwanda cha Guangzhou.

Wala gharama haiishii kwa kile wanachotoza madalali. Kuna pia kutokuwa na uhakika. Malipo yanayopita mikononi mwa watu kadhaa yanaweza kuchukua siku kadhaa kukamilika, na mwagizaji hajui daima ni siku gani.

Kwa mfanyabiashara anayeendesha mzunguko mfupi wa bidhaa, au mtengenezaji anayesubiri malighafi, kutokuwa na uhakika huko ni gharama yenyewe. Kunafunga mtaji wa kufanyia kazi, kunadhoofisha uhusiano na wasambazaji na kunafanya mipango kuwa migumu. Mabenki wanaotangaza njia ya yuan jijini Nairobi wanalieleza hili waziwazi, kwamba kwa idara ya fedha, uhakika una thamani yake wenyewe. Njia fupi inatabirika zaidi, na utabirikaji ndio kitu ambacho wafanyabiashara wa Kisomali wanakikosa zaidi.

Hakuna kashfa katika haya yote. Hivi ndivyo uchumi usio na viungo vya moja kwa moja vya kibenki na msambazaji wake mkuu unavyolazimika kufanya kazi. Lakini inafaa kutambua kuwa nchi zinazotuzunguka sasa zinafupisha mnyororo huo kwa ajili ya wafanyabiashara wao, na sisi hatufanyi hivyo.

Mlango ambao Somalia imeshaufungua

Kinachofanya hili kushangaza zaidi ni kwamba Somalia tayari imeonyesha inaweza kufungua sekta yake ya benki kwa taasisi za kigeni inapoamua kufanya hivyo.

Julai 2022, Benki Kuu ya Somalia ilitoa leseni kwa benki mbili za kigeni. Zilikuwa za kwanza kuruhusiwa kufanya kazi nchini humo kwa miongo kadhaa. Benki hizo ni Banque Misr ya Misri, na Ziraat Katılım, kitengo cha huduma za kibenki zisizotumia riba cha benki ya Ziraat ya Türkiye. Benki Kuu ilieleza mchakato wa tathmini kuwa mrefu, uliochukua miezi kadhaa. Gavana wa wakati huo alizieleza kuwa benki mbili imara zitakazoongeza thamani katika maendeleo ya sekta ya fedha ya Somalia.

Uchaguzi wa benki hizo mbili unaakisi mahusiano ya kina ya kisiasa na kibiashara ya Somalia na Ankara, pamoja na mahusiano yake ya zamani ya kitamaduni na kibiashara na Cairo. Benki zote mbili zipo ili kurahisisha mzunguko wa fedha katika njia hizo.

Hakuna benki ya China katika orodha hiyo, na kwa kadiri kumbukumbu za umma zinavyoonyesha, hakuna iliyoomba. Hiyo ndiyo nusu ya pili ya hadithi hii. China ni miongoni mwa wasambazaji wakubwa wa bidhaa katika soko la Somalia. Ndiyo pia mshirika ambaye Somalia ilisaini naye itifaki ya uvuvi mwezi Julai, inayofungua soko la China bila ushuru kwa mazao ya majini yanayovuliwa kutoka baharini ya Somalia. Hata hivyo, China haina uwepo wowote wa kibenki hapa.

Kwa nini hili lina uzito zaidi sasa kuliko mwaka jana

Hadi hivi karibuni, suala la malipo lilikuwa la upande mmoja. Fedha za Somalia zilitoka kwenda kulipia bidhaa za China. Kidogo sana kilirudi, kwa sababu Somalia haikuuza karibu chochote China.

Hilo linabadilika. Kuanzia Mei mosi mwaka huu, China iliongeza msamaha wa ushuru kwa bidhaa kutoka nchi 53 za Afrika ambazo ina nazo uhusiano wa kidiplomasia, Somalia ikiwa mojawapo. Itifaki ya uvuvi ya Julai inawapa wazalishaji wa Kisomali njia mahususi ya kuingia katika mojawapo ya masoko makubwa zaidi ya walaji duniani. Iwapo nyenzo hizo zitafanya kazi kama zilivyokusudiwa, wauzaji bidhaa nje wa Kisomali hivi karibuni watakuwa wakipokea malipo kutoka kwa wanunuzi wa China.

Malipo hayo yatafika kupitia mnyororo ule ule mrefu, kwa mwelekeo wa kinyume. Renminbi itabadilishwa kuwa dola na kupitishwa katika benki washirika, mara nyingi kupitia Dubai, kabla ya kufika Mogadishu. Muuzaji wa samaki wa Kisomali anayeuza Shanghai atapoteza sehemu ya thamani ya kila shehena njiani. Mlango wa biashara umefunguliwa kutoka upande wa China. Mlango wa malipo bado haujafunguliwa kutoka upande wetu.

Kwa nini uchumi unaotumia dola unahitaji hili zaidi, si kidogo

Ingekuwa kawaida kudhani kuwa nchi inayotumia dola kama sarafu yake haina haja kubwa ya mfumo wa malipo wa yuan. Mimi naamini ukweli ni kinyume chake, na sababu yake ndiyo hoja kuu ya makala hii.

Kenya, Tanzania na Rwanda kila moja ina sarafu yake ya taifa. Iwapo upatikanaji wa huduma za usafishaji wa malipo ya dola ungekuwa ghali zaidi au mgumu zaidi, chumi zao za ndani zingeendelea kufanya kazi. Biashara yao ya kimataifa pekee ndiyo ingebanwa.

Somalia haina kinga hiyo. Sarafu ya ndani inapokuwa dola, upatikanaji wa usafishaji wa malipo ya dola si suala la biashara pekee. Ndivyo mishahara inavyolipwa, fedha za simu zinavyokamilisha miamala, fedha zinazotumwa kutoka nje zinavyowasili, na kila duka linavyojaza bidhaa upya. Nchi iliyo katika hali hiyo iko hatarini zaidi kwa maamuzi ya benki washirika za kigeni kuliko jirani zake wote. Kwa hiyo inapaswa kuthamini njia ya ziada zaidi kuliko wao, si kidogo.

Njia hiyo inakuwa na manufaa ya kweli pale fedha zinapoingia na kutoka. Iwapo wauzaji wa samaki wa Kisomali wanaouza chini ya itifaki ya Julai watalipwa kwa renminbi, na benki za Somalia zikaweza kuhifadhi akiba ya renminbi, akiba hizo zinaweza kutumika kuwalipa wasambazaji wa China moja kwa moja. Kwa sehemu hiyo ya biashara, yuan ikiingia na yuan ikitoka, dola na mnyororo wake wa benki washirika havihitaji kuhusika kabisa. Huo ndio utaratibu ambao kwao uchumi unaotumia dola hunufaika kweli na CIPS.

Uaminifu unadai kusema kuwa faida ya haraka kwa Somalia ni ndogo kuliko kwa Kenya, kwa sababu tuna mapato kidogo ya yuan leo. Faida hiyo itakua tu kadiri mauzo ya Somalia kwenda China yanavyokua. Lakini huo ndio mwelekeo ambao mipango ya ushuru na uvuvi iliundwa kuuanzisha. Kiungo cha malipo ni rahisi zaidi kukijenga kabla ya miamala mingi kuanza kuliko baadaye.

Mlango wa pili, si mbadala

Inafaa kuwa wakweli kuhusu kile ambacho hili lingebadilisha na kile ambacho lisingebadilisha.

Yuan haikaribii kuchukua nafasi ya dola, si Somalia wala kwingineko. Kwa makadirio mengi, inachangia takriban asilimia nne tu ya malipo ya kimataifa kwa thamani, ikilinganishwa na takriban nusu kwa dola. Fedha zinazotumwa Somalia kutoka nje, takriban dola bilioni mbili kwa mwaka, huwasili kwa dola. Uchumi wa Somalia unaendeshwa kwa dola, na hakuna chochote katika makala hii kinachopendekeza hilo libadilike.

Wachambuzi wa China Global South Project, kituo cha utafiti kinachofuatilia ushiriki wa China katika nchi zinazoendelea, wanatoa hoja hiyo hiyo kutoka upande mwingine. Kuichukua nafasi ya dola kungehitaji Beijing kuiachia sarafu yake kuzunguka kwa uhuru nje ya nchi. Jambo hilo lingeigharimu udhibiti wa uchumi wake, na haitaki kufanya hivyo. Lengo ni kutoa machaguo, si kuuondoa mfumo uliopo. Hivyo ndivyo nchi za BRICS zinavyolieleza pia.

Kwa Somalia hoja ni finyu zaidi, na naamini ni vigumu zaidi kuipuuza. Somalia imejifunza kwa gharama kubwa kinachotokea inapotegemea njia moja tu. Muongo mmoja uliopita, benki za Marekani, Uingereza na Australia zilifunga akaunti za kampuni za Kisomali za kutuma fedha. Barclays ilichukua hatua dhidi ya Dahabshiil mwaka 2013, na Merchants Bank of California ilijiondoa katika biashara hiyo mwaka 2015.

Hakuna kampuni ya Kisomali ya kutuma fedha iliyokuwa imetiwa hatiani kwa kosa lolote. Benki hizo ziliamua tu kuwa hatari ya kufuata masharti haikulingana na mapato, zikajiondoa katika nchi nzima. Familia za Kisomali zilijikuta fedha zilizotumwa na ndugu zao walioko nje haziwezi kuwafikia, na hakuna taasisi yoyote iliyowajibika.

Nchi yenye historia hiyo inapaswa kuthamini njia ya pili kwa thamani yake yenyewe. Njia hiyo haitakuwa badala ya mfumo wa dola, unaokidhi sehemu kubwa ya mahitaji ya Somalia. Itakuwa sambamba nao, ili biashara na mmoja wa wasambazaji wetu wakubwa isitegemee kabisa utayari wa benki washirika katika miji mikuu mingine kubeba hatari. Kenya, Tanzania na Rwanda zimefikia hitimisho hilo. Haziiachi dola. Zinaongeza mlango.

Kinachohitajika

Habari njema ni kwamba hakuna chochote kati ya haya kinachohitaji jambo la ajabu.

Benki ya Kisomali haihitaji kuwa mshiriki wa moja kwa moja wa CIPS ili kunufaika nao. Mfumo huo unaruhusu benki kuunganishwa kwa njia isiyo ya moja kwa moja, kupitia taasisi ambayo tayari ni mshiriki wa moja kwa moja. Standard Bank sasa ndiyo benki ya usafishaji wa malipo ya renminbi barani Afrika, yenye mamlaka katika nchi 19. Imesema hadharani kuwa inakusudia kupanua huduma hiyo kwa nchi zaidi za Afrika kabla ya mwisho wa mwaka 2026. Benki za biashara za Somalia zingeweza kuuliza swali hilo sasa.

Benki Kuu ya Somalia ina nusu nyingine ya jibu. Iliendesha mchakato makini wa kutoa leseni kwa benki za Türkiye na Misri miaka minne iliyopita, na inajua jinsi ya kuufanya tena. Iwapo benki ya China ingeomba ni suala la kibiashara kwa benki hiyo. Lakini Benki Kuu inayoonyesha utayari, na serikali inayoliibua suala hilo sambamba na mipango ya uvuvi na ushuru iliyokwisha kukubaliwa, angalau zingehakikisha swali hilo linaulizwa.

Na hadhi ya Somalia yenyewe ina uzito. Benki washirika za kila aina, zikiwemo za China, hutathmini mfumo wa nchi wa kupambana na utakatishaji wa fedha haramu kabla ya kuunganishwa nayo. Kazi ambayo Somalia imefanya katika udhibiti wa fedha tangu mwaka 2012 ndiyo iliyowezesha leseni za mwaka 2022. Kuiendeleza ndiko kutakakowezesha hatua inayofuata.

Kipi kitatangulia

Kuna kejeli tulivu katika haya yote. Masoko ya Somalia yamejaa bidhaa za China. Makubaliano yake mapya zaidi ya biashara ni na China. Msamaha wake wa ushuru unatoka China. Hata hivyo, mwenye duka wa Kisomali, mwagizaji wa Kisomali, na hivi karibuni muuzaji wa samaki wa Kisomali, wote wanalazimika kupitisha fedha zao katika nchi ya tatu na mnyororo wa madalali. Wanafanya hivyo ili kushughulika na mshirika ambaye bidhaa zake wanazishika kila siku.

Nchi zinazotuzunguka zimeanza kulirekebisha hilo. Hazikufanya hivyo kwa kuichagua China dhidi ya mtu mwingine yeyote. Zilifanya hivyo kwa kutambua kuwa wafanyabiashara wao walikuwa wakilipa gharama ambayo hawakuhitaji tena kuilipa.

Kwa hiyo swali kwa Somalia ni rahisi, na linafaa kuulizwa kwa sauti. Kipi kitatangulia, benki ya China jijini Mogadishu, au benki ya Kisomali katika mfumo wa yuan?. Kwa kuzingatia kinachoendelea Kigali, Nairobi na Dar es Salaam, jibu hilo halitabaki kuwa la kuridhisha kwa muda mrefu.